ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ
Θεωρητικές Σημειώσεις

 

Μιὰ ἐκδοχὴ γιὰ τὴν προέλευση τῆς Καταμετρήσεως τοῦ Χρόνου
στὴν Ἐκκλησιαστική Βυζαντινή Μουσική

τοῦ Παναγιώτη Δ. Παπαδημητρίου

π ρ ό χ ε ι ρ η   ἔ κ δ ο σ η,  0 . 1 1

 

Στὴν ἀρχαῖα Ἑλληνικὴ Μουσικὴ, οἱ ρυθμοὶ δὲν διακρίνονταν κατὰ τὸ δυνατὸν καὶ ἀσθενές ὅπως στὴν Εὐρωπαϊκὴ Μουσική (καὶ στὴν Βυζαντινὴ Μουσικὴ τοῦ Μαργαζιώτη [ΜΑΡΓ] καὶ τοῦ Κων/νου Ψάχου [ΨΑΧ]), ἀλλὰ κατὰ τὴν μακρὰ καὶ βραχεῖα συλλαβή [ΛΥΠ].

«Ὁ πραγματικὸς λόγος [χρονικῆς διάρκειας] μακρᾶς πρὸς βραχείας συλλαβή μπορεὶ νὰ ὑπολογιστεῖ ὡς περίπου 5:3. [...] Ὅταν ἕνας στίχος δὲν ἀπαγγελόταν ἀλλὰ τραγουδιόταν, φαίνεται ὅτι οἱ μακρὲς θέσεις συνήθως ἀποκτοῦσαν ἀκριβέστερη μαθηματικὴ σχέση πρὸς τὶς βραχείες, κανονικὰ 2:1 ἀλλὰ σποραδικὰ σὲ μερικὰ μέτρα 3:1. Οἱ 3:1 ("τρίσημες") μακρὲς θέσεις ἀπαντοῦν σὲ ἰαμβικὰ καὶ τροχαϊκὰ ἄσματα [...]» [WEST]. Ἐπίσης καὶ ὁ Χρύσανθος ἀναφέρει τὸν λόγο μακροῦ πρὸς βραχέος χρόνου ὡς 2:1: «Τῶν δὲ συνθέτων χρόνων ἄλλος μὲν εἶναι διπλάσιος τοῦ ἐλαχίστου [βραχέος], ὅς τις ἐλέγεται καὶ μακρὸς καὶ ἐσημαίνετο τῆ -», [σ. 66, ΧΡΥΣ2]. Νὰ σημειώσουμε, ὅτι καὶ στὴν Βυζαντινὴ Μουσική, καὶ ἰδιαίτερα στὸ εἱρμολογικὸ, ἀλλὰ καὶ στὸ στιχηραρικὸ μέλος βλέπουμε ἐναλλαγή φθόγγων κυρίως μὲ διάρκεια ἑνός καὶ δύο χρόνων (στὸ δὲ εἰρμολογικὸ κάθε φθόγγος ἀντιστοιχεῖ συνήθως σὲ μία συλλαβή).

Συνεπῶς, οἱ ἀρχαῖοι ἡμῶν πρόγονοι, εἴχαν τὴν ἔννοια τοῦ Χρόνου: «Εἶναι ἐπίσης φανερὸ ὅτι στὴν ἔννοια τοῦ ρυθμοῦ ὑπεισέρχεται καὶ ἡ ἔννοια τοῦ χρόνου: γιὰ νὰ γεννηθῆ τὸ αἴσθημα τοῦ ρυθμοῦ δὲν εἶναι ἀρκετὸ ἡ κίνηση νὰ ἐκτελῆται κάθε φορὰ μὲ τὸν ἴδιο ὅπως τὴν προηγούμενη ἢ τὶς προηγούμενες φορὲς τρόπο· σὲ κάθε της ἐπανάληψη πρέπει ἐπιπλέον νὰ διαρκῆ τόσο ὅσο καὶ τὴν προηγούμενη ἢ τὶς προηγούμενες φορές. Αὐτὸ στὴν πραγματικότητα δίδασκε καὶ ὁ Ἀριστόξενος ὁ Ταραντῖνος, περίφημος μαθητὴς τοῦ Ἀριστοτέλη καὶ ἕνας ἀπὸ τοὺς γνωστότερους θεωρητικοὺς τῆς μουσικῆς στὴν ἀρχαιότητα, ὅταν ὑποστήριζε ὅτι ὁ ρυθμὸς γεννιέται "ὅταν ἡ τῶν χρόνων διαίρεσις τάξιν τινὰ λάβῃ ἀφωρισμένην"» [ΛΥΠ].

Αὐτὴν τὴν καταμέτρησιν τοῦ Χρόνου πῆρε ἡ Βυζαντινή μας Μουσική ἀπὸ τοὺς ἀρχαίους ἡμῶν προγόνους κατὰ τὴν γνώμη μας, καὶ τὴν ὁποῖαν καταμέτρησιν βλέπουμε νὰ τὴν ἀναφέρουν οἱ παλαιοί, ἀλλὰ καὶ σύγχρονοι Ψάλτες καὶ Θεωρητικοί [δὲς τὸ ἄρθρο μας σχετικὰ μὲ τὴν καταμέτρηση τοῦ Χρόνου].

Εὐσέβειος Καισαρείας (δ' αἰ.): «Ὤστ' οὐ θεωροῦσι μόνον, ἀλλὰ καὶ ποιοῦσιν ᾄσματα καὶ ὕμνους εἰς τὸν Θεόν, διὰ παντοίων μέτρων καὶ μελῶν ῥυθμοῖς σεμνοτέροις ἀναγκαίως χαράσσοντες. [...] καὶ ὡς ἑνὸς μετὰ ῥυθμοῦ κοσμίως ἐπιψάλλοντος, οἱ λοιποί καθ' ἡσυχίαν ἀκροώμενοι, τῶν ὕμνων τὰ ἀκροτελεύτια συνεξηχοῦσιν», Ἐκκλ. Ἰστορία 2,17, PG 20,177-184 [σ. 38-39, ΑΛΥΓ].

Μέγας Βασίλειος (δ' αἰ.): «καὶ ὅσοι εἰσίν ὅσιοι, σώζοντες τὴν πρὸς Θεὸν δικαιοσύνην, οὗτοι δύνανται ψάλλειν τῷ Θεῷ τοῖς ῥυθμοῖς τοῖς πνευματικοῖς ἁρμοζόντως ἀκολουθοῦντες», PG 32,205 [σ. 41, ΑΛΥΓ].

«Ἐννοεῖται ὅτι γιὰ νὰ μὴ γίνη μονότονος καὶ δυσάρεστος ὁ ρυθμὸς ποὺ γεννιέται μὲ τὸν τρόπο ποὺ ὑποδηλώσαμε πιὸ πάνω, εἶναι ἀνάγκη οἱ ἐπιμέρους χρονικὲς ἑνότητες στὶς ὁποῖες διαιρεῖται ἡ "κίνηση"  νὰ μὴν εἶναι ὅλες ἰσομεγέθεις, ἀλλὰ μερικὲς ἀπὸ αὐτὲς νὰ εἶναι μικρότερες καὶ ἄλλες μεγαλύτερες, καὶ ἔτσι, μικρότερες καὶ μεγαλύτερες μονάδες να συνταιριάζωνται σὲ ὀμάδες ποὺ νὰ ἐπαναλαμβάνονται πιὰ μὲ τὸν ἴδιο πάντα τρόπο» [ΛΥΠ].

Παρόμοια βλέπουμε καὶ στὴν ἔρρυθμη ἐκκλησιαστικὴ ὑμνογραφία.

«Ἡ μὲ ὁρισμένην δηλαδὴ τ ά ξ ι ν ἐναλλαγὴ συλλαβῶν μὲ μεγαλύτερη καὶ συλλαβῶν μὲ μικρότερη διάρκεια στὴν προφορά τους, ἦταν ποὺ γεννοῦσε τὸ αἴσθημα τοῦ ρυθμοῦ στὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ ποίηση» [ΛΥΠ].

Παρόμοια βλέπουμε καὶ στὴν Βυζαντινὴ Μουσικὴ, ὅπου ὅμως ἐπιπλέον τῶν διαφόρου χρονικότητος φθόγγων, λόγῳ τῆς ἐξέλιξης τῆς Ἑλληνικῆς γλῶσσας, ἔχουμε καὶ τὸν "ποιοτικὸ τονισμὸ" φθόγγων (συνήθως συμπίπτουν μὲ τοὺς τόνους τῶν λέξεων) μὲ τὰ σημεία ποιότητος. Πολλάκις ἔχουμε ὁ τόνος τῆς λέξης νὰ συμπίπτει σὲ μεγάλης χρονικότητος φθόγγο.

Νὰ ἀναφέρουμε ὅτι ὑπάρχει σημαντικότατη μερίδα Ψαλτῶν (στὶς ἡμέρες μας) ποὺ ψέλνουν κατὰ τὸν ἀποκαλούμενο "τονικὸ ρυθμό" (ἀπαντᾶται ἡ ὀρολογία στὸν Κων/νο Ψάχο), κατὰ τὸ δυνατόν καὶ τὸ ἀσθενές, καταμετρώντας ὄχι τὸν Χρόνο, ἀλλὰ τὸν «Τονικὸ Ρυθμό» (δηλ. "τονίζουν" τὴν "θέση" περισσότερο ἀπὸ τὶς "άρσεις" καὶ χωρὶς νὰ ὑπάρχει σημείο ποιότητος στὴν "θέση", ἢ ἀφήνουν ἀτόνιστη "ἄρση" ποὺ φέρει π.χ. ψηφιστόν), ποὺ λένε ὅτι ἀποκλείεται ἡ Βυζαντινὴ Μουσικὴ νὰ πῆρε τὸν Χρόνο τῶν ἀρχαίων ἡμῶν προγόνων, καθότι μεσολάβησαν τόσα πολλὰ χρόνια, καὶ ἐπειδὴ ἡ παλαιὰ γραφὴ τῆς Βυζαντινῆς Μουσικῆς ἦταν συνοπτικὴ καὶ δὲν ἦταν εὔκολος ὁ χωρισμὸς τῶν μέτρων (κατὰ τὰ πρότυπα τῆς Εὐρωπαϊκῆς μουσικῆς μὲ κάθετες γραμμές), καὶ ἐπομένως δὲν ἦταν εὔκολη ἀκόμη καὶ αὐτὴ ἡ Καταμέτρησις τοῦ Χρόνου. Ἄς τονίσουμε ὅτι ἀκόμη καὶ στὴν Νέα Μέθοδο, ὅλοι οἱ τότε Ψάλτες καὶ Μελοποιοὶ καὶ Ἐξηγητές, ἀκόμη καὶ οἱ 3 Διδάσκαλοι, δὲν ἔβαλαν κάθετες γραμμές στὰ μουσικά βιβλία (ἐπόμενοι τῆς Παραδόσεως ποὺ ἤθελε ἀπλὴ καταμέτρηση τοῦ Χρόνου μετὰ ὑπακοῆς στὰ σημεῖα ποιότητος), τὸ ὁποῖο συνέβη ἅμα τῇ ἐμφανίσει τοῦ Ψάχου, καὶ τοῦ Σακελλαρίδου καὶ τοῦ Ἔνιγγ περὶ τὸ 1900.

Ἐμεῖς λέμε, ὅτι οἱ τοιούτοι ἀγαπητοὶ συνάδελφοι, κοιτᾶνε να εξηγήσουν την παλαιά ψαλτική παράδοση (π.χ. γραφή α' + χειρονομία) και να καταλάβουν πως έψελναν οἱ παλαιοί, με τα τωρινά δεδομένα της π.χ. γραφής β', πράγμα μὴ ἐπιστημονικό. Θὰ ἀποδείξουμε τὸ ἐσφαλμένο τῆς γνώμης τους, βασιζόμενοι στὰ ἐξῆς:

Θεωρητικόν εγχειρίδιον Ἁγ. Ἰωάννου Δαμασκηνοῦ [σ. 57-58, ΑΛΥΓ]:

«καὶ μή λέγε, τίς ταύτην τὴν ῥυθμητικὴν πεποίηκε, καὶ πόθεν ἤρξατο; ἐκ μακρῶν γὰρ τῶν χρόνων, καὶ ἀπὸ παλαιῶν νόμων ἐξετέθη»,

καὶ

«ᾠδὴ ἐστι ἡ διὰ τοῦ στόματος γινομένη τοῦ μέλους μετὰ τῶν ῥημάτων ἐκφώνησις»,

καὶ

«ἡ δὲ ῥυθμητικὴ φωνὴ ἐστιν, ἡ μετὰ τάξεως ἐμμελῶς καὶ κατ' ἀκολουθίαν τοῦ εἱρμοῦ ἐναρμονίως ᾀδομένη, οἷον τὸ εὐτάκτως ᾀδόμενον μέλος».

Τὸ εὐτάκτως ᾀδόμενον μέλος. Δηλαδὴ τὸ ψαλλόμενον μετὰ τάξεως. Τὶ «τάξεως» ὅμως; «Τάξεως» Χρονικῆς.

Καὶ ποὺ τὸ στηρίζεις θὰ μᾶς ποῦν οἱ ὑπέρμαχοι τοῦ ἀποκαλουμένου "τονικοῦ ρυθμοῦ"; Ἰδοῦ:

«Χειρονομία εἶναι κατὰ τοὺς Ἐκκλησιαστικοὺς Μουσικοὺς κίνησις τῆς χειρὸς, ἀφορῶσα εἰς ἰδεασμὸν τῆς μελῳδίας, καὶ εἰς καταμέτρησιν τοῦ χρόνου, ὁ ὁποῖος ἐξοδεύεται εἰς αὐτὴν κατὰ τοὺς κανόνας τῆς ῥυθμικῆς» [§208, σ. 91, ΧΡΥΣ2].

Ἄρα οἱ παλαιοὶ δὲν εἶχαν κάθετες γραμμές στὰ μουσικὰ βιβλία (ὅπως ἄλλωστε καὶ μὲ τὴν Νέα Μέθοδο, ἄχρι τῆς ἐμφανίσεως τῶν  Ψάχου, Ἔνιγγ, Σακελλαρίδου), ἀλλὰ εἶχαν Καταμέτρηση τοῦ Χρόνου μέσω τῆς Χειρονομίας (σημειωτέον, ὅτι καὶ ποὺ μπῆκαν μετὰ τὸ 1900 (περίπου) οἱ κάθετες γραμμές, μπῆκαν αὐθαίρετα, ἄνευ -φυσικά- τῆς τῶν παλαιῶν μελοποιῶν ἐγκρίσεως, συνεπῶς πρόκειται περὶ ἀλλοιώσεως τῆς Παραδόσεως).

Μὲ τὴν Νέα Μέθοδο ὅμως, ἀφοῦ ἡ Χειρονομία δὲν χρειάζεται γιὰ τὸν «ἰδεασμὸν τῆς μελῳδίας» (καθότι καταγράφηκε τὸ μέλος ἀναλυτικά), τὶ ἀπομένει στὴν Χειρονομία νὰ κάνει; Ἀπομένει ἡ Καταμέτρησις τοῦ Χρόνου. Πῶς καταμετρεῖται, καὶ καταμετρούνταν ὁ Χρόνος;

«Καταμετρεῖται δὲ ὁ χρόνος, μὲ τὸ νὰ κινῆται ἡ χεὶρ ἄνω καὶ κάτω, κρούουσα τὸ γόνυ [σημειωτέον, ὅτι ὀμιλεῖ περὶ μιᾶς χειρός καὶ ἑνὸς γονάτου]. Ὁ καιρὸς λοιπὸν, ὁποῦ ἐξοδεύεται ἀπὸ τὴν μίαν κροῦσιν ἕως εἰς τὴν ἄλλην, λογαριάζεται ἕνας χρόνος» [σ. 12, ΧΡΥΣ].

Γιὰ περαιτέρω ἀναφορὲς στὴν Καταμέτρηση τοῦ Χρόνου, δεῖτε τὸ ἀντίστοιχο ἄρθρο μας.

 

*     *     *

Ἀναφορές

  1. [ΧΡΥΣ] Χρυσάνθου Ἀρχιεπ. Διρραχίου τοῦ ἐκ Μαδύτων, Εἰσαγωγὴ εἰς τὸ Θεωρητικὸν καὶ Πρακτικὸν τῆς Ἐκκλησιαστικῆς Μουσικῆς, 1821.

  2. [ΧΡΥΣ2] Χρυσάνθου Ἀρχιεπ. Διρραχίου τοῦ ἐκ Μαδύτων, Θεωρητικὸν Μέγα τῆς Μουσικῆς, Τεργέστη 1832 (ἀνατύπ. ἐκδ. Κουλτούρα) - ὁ Πελοπίδας ποὺ ἀνέλαβε τὴν ἐκτύπωση τοῦ Μεγάλου Θεωρητικοῦ ἀναφέρει ὅτι τὸ ἔλαβε πρὸ δώδεκα ἐτῶν· ὁ κ. Ἐμμανουὴλ Στ. Γιαννόπουλος ἀναφέρει ὅτι τὸ θεωρητικὸν αὐτὸ φαίνεται νὰ ἦταν ἔτοιμο λίγο πρὶν τὸ 1816.

  3. [ΜΑΡΓ] Ἰωάννου Δ. Μαργαζιώτη, Θεωρητικὸν Βυζαντινῆς Ἐκκλησιαστικῆς Μουσικῆς (Ἀθῆναι, χωρὶς ἡμερομηνία).

  4. [ΨΑΧ] Κωνσταντίνου Ψάχου, Περὶ τοῦ ρυθμοῦ ἐν τοῖς ἄσμασι τῆς Ἐκκλησίας, Παράρτημα Ἐκκλησιαστικῆς Ἀλήθειας, τεῦχος α', Κωνσταντινούπολις 1900.

  5. [ΛΥΠ] Δ. Λυπουρλῆς, ἀρχαία ἑλληνική μετρική - μιά πρώτη προσέγγιση, ἐκδ. παρατηρητής, Θεσσαλονίκη (χωρὶς ἡμερομηνία ἐκδόσεως).

  6. [WEST] M.L. West, Εἰσαγωγὴ στὴν ἀρχαία ἑλληνικὴ μετρική, Α.Π.Θ. - Ἰνστιτοῦτο Νεοελληνικῶν Σπουδῶν, 2004.

  7. [ΑΛΥΓ] Ἀντωνίου Ε. Ἀλυγιζάκη, Θέματα Ἐκκλησιαστικῆς Μουσικῆς, ἐκδ. Π. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη, 2003.

*     *     *

Παρακαλοῦμε ἐπικοινωνῆστε γιὰ τυχὸν σχόλια.

Ἀρχικό: 12/02/2006
Τρέχουσα (πρόχειρη) ἔκδοση 0.11: 14/02/2010
ἀποθηκευμένες (pdf) ἐκδόσεις: 0.1
panayiotis@analogion.net