ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ
Θεωρητικές Σημειώσεις

 

Ὑπάρχει Ρυθμὸς στὴν Ἐκκλησιαστική Βυζαντινή Μουσική;

τοῦ Παναγιώτη Δ. Παπαδημητρίου

π ρ ό χ ε ι ρ η   ἔ κ δ ο σ η,  0 . 2

 

Χρόνος στὴν Ἐκκλησιαστικὴ μουσικὴ σαφῶς ὑπάρχει μὲ σαφὴ τὴν παραδοσιακὴ καταμέτρησή του [ΠΔΠ1], [ΠΔΠ2]. Ρυθμὸς ὑπάρχει;

Ὁ Κωνσταντῖνος Ψάχος στὰ τριάντα του, τὸ 1899, ἔδωσε μιὰ διάλεξη στὴν Κωνσταντινούπολη στὴν ὁποῖα ὑποστήριξε (βασισμένος σὲ ἐρευνητές τῆς Δύσεως) ὅτι ὑπάρχει «τονικός ρυθμός» στὴν ἐκκλησιαστικὴ βυζαντινὴ μουσική:

«Ἡ σύντονος μελέτη τῶν σημερινῶν τῆς Εὐρώπης σοφῶν (sic) ἐπὶ ἐκδόσεων ὁλονὲν πολλαπλασιαζομένων, ἀπέδειξεν ὅτι ἅπαντα τὰ ἐκκλησιαστικὰ ἡμῶν ᾄσματα ἔχουσιν ὡς βάσιν ἕν οἱονδήποτε μέτρον. Τὸ μέτρον τοῦτο μεταβάλλεται ποικίλως κατὰ τοὺς τρόπους τοῦ ᾄσματος διὰ τῆς κατ' ἀντιπάθειαν μίξεως ποδῶν ἐναντίων εἴτε ὁμοιογενῶν. Ἄλλες λέξεσι παρουσιάζουσιν ἰδιόρρυθμον ποίησιν, συντεθειμένην διὰ κώλων καὶ κομμάτων ἀρρύθμων. Ἡ ὑμνογραφία λοιπὸν τῆς Ἐκκλησίας, εἶναι ἔμμετρος πεζὸς λόγος, καθιστάμενος ποιητικὸς ἕνεκα τῆς ἰσοσυλλαβίας καὶ ὁμοτονίας ἐν τοῖς κώλοις, ἕνεκα τῆς ἀκροστιχίδος καὶ ἕνεκα τῆς ὁμοιοκαταληξίας. Κάλλιον εἰπεῖν, ἡ ὑμνογραφία κατέχει τὸ μέσον τοῦ ποιητικοῦ καὶ τοῦ πεζοῦ λόγου. Βάσις τῆς ποιήσεως αὐτῆς εἶναι οἱ τόνοι τῶν λέξεων, καὶ ἐπὶ τούτων ἐκτυποῦνται τὰ διάφορα ρυθμικὰ σχήματα εἴς τε τὰ κῶλα, τὰς φράσεις καὶ τὰς περιόδους ἑκάστου τροπαρίου. Ἐπικρατεῖ δηλ. ἡ λεγομένη τονικὴ ρυθμοποιία ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὴν ἀρχαίαν προσῳδιακήν, τὴν στηριζομένην οὐχὶ ἐπὶ τοῦ τόνου τῶν λέξεων, ἀλλ' ἐπὶ τῆς προσῳδίας τῶν συλλαβῶν», [σ. 56, ΨΑΧ].

Βλέπουμε λοιπὸν ὅτι ὁ Ψάχος ὑποστηρίζει (μᾶλλον τοῦ τὸν ὑποστηρίζουν οἱ «σοφοὶ (sic) τῆς Εὐρώπης») ὅτι ὅλα τὰ ἐκκλησιαστικὰ μέλη ἀκολουθοῦν τὸν λεγόμενο «τονικὸ ρυθμό».

Καὶ συνεχίζει περαιτέρω: «Ἰδοὺ πῶς π.χ. συνέταττεν ὁ ἐκκλησιαστικὸς μελοποιὸς τὴν ποίησίν του. Ἐλάμβανεν ὡς θέσιν τὴν τονιζομένην συλλαβὴν καὶ ὡς ἄρσιν τὴν ἄτονον, ὅλας δὲ τὰς συλλαβὰς ἀδιακρίτως προσῳδίας ὡς ἰσοχρόνους».

Αὐτὸ βέβαια διαψεύδεται ἐκ τῶν πραγμάτων. Δές π.χ. τὸ ἄρθρο μας «Ἡ «ἐξέλιξη» τοῦ «Τονικοῦ Ρυθμοῦ» στὴν Ἐκκλησιαστική Βυζαντινή Μουσική» [ΠΔΠ3].

Ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ Ψάχου καὶ μετὰ ἐμφανίσθηκε τὸ ρεῦμα ποὺ θέλει τοὺς ψάλτες νὰ ψέλνουν κατὰ τὸν λεγόμενο «τονικὸ ρυθμό», δηλ. ἰσχυρή θέση καὶ ἀσθενεῖς ἄρσεις, ἢ κράτημα τῆς φωνῆς περισσότερο στὴν θέση, καὶ οἱ ἄρσεις νὰ «φεύγουν ὅπως-ὅπως».

Σὲ σαφῆ ἀντίθεση μὲ τὸν Ψάχο, βρίσκονται παλαιοί καὶ σύγχρονοι ψάλτες-θεωρητικοί [ΠΔΠ2]. Σὲ σαφὴ ἀντίθεση ὅμως ἔρχεται καὶ ὁ Ἅγιος Γρηγόριος Ἐπίσκοπος Νύσσης (4ος αἰ.) μὲ τὴν ἐξῆς σαφῆ καὶ ἐπίκαιρη μαρτυρία του:

 

«Ἀλλὰ καὶ τοῦτο προσήκει μὴ παραδραμεῖν ἀθεώρητον, ὅτι οὐ κατὰ τοὺς ἔξω τῆς ἡμετέρας σοφίας μελοποιοὺς, καὶ ταῦτα τὰ μέλη [σημ. τὰ ἐκκλησιαστικά] πεποίηται· οὐ γὰρ ἐν τῷ τῶν λέξεων τόνῳ κεῖται τὸ μέλος, ὥσπερ ἐν ἐκείνοις ἔστιν ἰδεῖν, παρ' οἷς ἐν τῇ ποιᾷ τῶν προσῳδιῶν συνθήκη, τοῦ ἐν τοῖς φθόγγοις τόνου βαρυνομένου τε καὶ ὀξυτονοῦντος καὶ βραχυνομένου τε καὶ παρατείνοντος, ὁ ῥυθμὸς ἀποτίκτεται, ἀλλὰ καὶ ἀκατάσκευόν τε καὶ ἀνεπιτήδευτον τοῖς θείοις λόγοις ἐνείρας τὸ μέλος, ἑρμηνεύειν τῇ μελῳδίᾳ τὴν τῶν λεγομένων διάνοιαν βούλεται, τῇ ποιᾷ συνδιαθέσει, τοῦ κατὰ τὴν φωνὴν τόνου τὸν ἐγκείμενον τοῖς ῥήμασι νοῦν, ὡς δυνατὸν, ἐκκαλύπτων». [PG, 44, 444], [σ. 42-43, ΑΛΥΓ]

 

*     *     *

Ὁ Ἀγαθάγγελος Κυριαζίδης (ἀπὸ τοὺς πλέον εἰδήμονες στους ρυθμοὺς καὶ τὰ συναφῆ) λέει στὸ βιβλίον του «Ὁ Ρυθμογράφος» [ΚΥΡ, σ. 26]:

«Τὰ πλεῖστα δὲ ᾄσματα τῆς Βυζαντινῆς Ἐκκλησιαστικῆς Μουσικῆς
εἰσιν ἄρρυθμα ἔχοντα ἁπλῶς μόνον χρόνον».

*     *     *

Ὁ Παναγιώτης Ἀγαθοκλέους, Θεωρητικόν (Ἀθῆνα 1855), σ. 86:

ἡ ἐκκλησιαστικὴ μουσικὴ εἶναι μελῳδία, ἤτοι ἄῤῥυθμος πλοκὴ φθόγγων. Καὶ διὰ τοῦτο ἐνταῦθα λόγος περὶ ῥυθμικῆς δὲν γίνεται.

*     *     *

Ὁ κ. Ἰωαννίδης (Δομέστικος ἐπὶ σειρὰ ἐτῶν τοῦ Ἄρχοντα Πρωτοψάλτη τῆς Μ.τ.Χ.Ε. Θρασυβούλου Στανίτσα) καὶ Ἄρχοντας Πρωτοψάλτης τῆς Ἀρχιεπ. Κων/πόλεως, ἀναφέρει τὴν παράδοση στὸ θεωρητικὸ βιβλίον του, [ΔΙ, σ. 123]

«Τὰ συστατικὰ τοῦ ρυθμοῦ εἶναι οἱ χρόνοι, τὰ μέτρα (πόδες) καὶ ἡ ρυθμικὴ ἀγωγή. Αὐτὰ ὅλα βέβαια καὶ ἐδὼ ζητοῦμε συγγνώμη ἐὰν γινόμαστε κουραστικοί, ἰσχύουν ΜΟΝΟ γιὰ τὴν κοσμικὴ μουσικὴ καὶ ὄχι γιὰ τὴν Ἐκκλησιαστική. Ἐδὼ ἀναφέρονται, γιατὶ βάσει αὐτῶν τραγουδᾶμε τὰ δημοτικά μας τραγούδια, μὲ τὴν ἴδια πάντα βεβαίως μουσική. Τὴ Βυζαντινή. Στὸν Ἐκκλησιαστικὸ ὅμως χώρο καὶ τὸ ξαναλέμε γιὰ ἄλλη μιὰ φορά, ΔΕΝ ὑπάρχουν ρυθμοί, πόδια καὶ ρυθμικὲς ἀγωγές. Ὑπάρχει μόνο θέσις-ἄρσις (1 χρόνος) γιὰ κάθε χαρακτῆρα ποσότητος. Τὸ ἂν χρησιμοποιοῦμε τὸν δίσημο, τὸ κάνουμε μόνο καὶ μόνο, γιὰ νὰ μὴ χτυπᾶμε τὸ χέρι μας (κρατῶντας τὸ χρόνο) πολὺ γρήγορα σὰν ταμπούρλο, ὅταν ψάλλουμε σύντομα μαθήματα. Δανειστήκαμε λοιπὸν τὸν δίσημο καὶ κατ' ἀνάγκη τὸν τρίσημο ἀπὸ τὴν κοσμικὴ μουσική, γιὰ νὰ ἐξυπηρετήσουμε τὶς ἀνάγκες τῆς Θείας Λατρείας μας καὶ ὄχι γιὰ νὰ μπασταρδέψουμε τὴ Μουσική μας».

 

*     *     *

Ἀναφορές

  1. [ΨΑΧ] Κωνσταντίνου Ψάχου, Περὶ τοῦ ρυθμοῦ ἐν τοῖς ἄσμασι τῆς Ἐκκλησίας, Παράρτημα Ἐκκλησιαστικῆς Ἀλήθειας, τεῦχος α', Κωνσταντινούπολις 1900.

  2. [ΑΛΥΓ] Ἀντωνίου Ε. Ἀλυγιζάκη, Θέματα Ἐκκλησιαστικῆς Μουσικῆς, ἐκδ. Π. Πουρνάρα, Θεσσαλονίκη, 2003.

  3. [ΠΔΠ1] Παναγιώτου Δ. Παπαδημητρίου, Μιὰ Ἐκδοχὴ γιὰ τὴν Προέλευση τῆς Καταμετρήσεως τοῦ Χρόνου στὴν Ἐκκλ. Βυζαντινὴ Μουσική, πρόχειρη ἔκδοση 0.1, 12/2/2006.

  4. [ΠΔΠ2] Παναγιώτου Δ. Παπαδημητρίου, Ὁ Χρόνος καὶ ὁ Ρυθμός στὴν Ἐκκλησιαστική Βυζαντινή Μουσική, πρόχειρη ἔκδοση 0.4, 10/6/2006.

  5. [ΠΔΠ3] Παναγιώτου Δ. Παπαδημητρίου, Ἡ «ἐξέλιξη» τοῦ «Τονικοῦ Ρυθμοῦ» στὴν Ἐκκλησιαστική Βυζαντινή Μουσική (30/6/2006, 1.0).

  6. [ΚΥΡ] Ἀγαθαγγέλου Κυριαζίδου, Ὁ Ρυθμογράφος ἤτοι ὁ Χρόνος, τὸ Μέτρον καὶ ὁ Ρυθμός ἐν τῇ Καθόλου Μουσικῇ καὶ τῇ Ποιητικῇ μετὰ Παραρτήματος Ἀσματικοῦ, Κωνσταντινούπολις 1909.

  7. [ΔΙ] Δημητρίου Ἰωαννίδη, Ἡ Θεωρία τῆς Βυζαντινῆς Μουσικῆς στὴν Πράξη, Ἀθῆναι 2005.

*     *     *

Παρακαλοῦμε ἐπικοινωνῆστε γιὰ τυχὸν σχόλια.

Ἀρχικό: 12/06/2006
Τρέχουσα (πρόχειρη) ἔκδοση 0.2: 14/02/2010
ἀποθηκευμένες (pdf) ἐκδόσεις: 0.1
panayiotis@analogion.net